Ruslink.pl

Autorka proponuje odczytanie literatury rosyjskiej XIX i XX wieku na nowo. Bada związki rosyjskiej literatury i literaturoznawstwa z imperializmem i kolonializmem. Praca stanowi nowatorskie osiągnięcie współczesnej rusycystyki. Dzięki oryginalnemu wykorzystaniu nowych metod kulturowej teorii literatury, książka stała się osiągnięciem podwójnie pionierskim, które nie tylko odsłania nie dostrzegane dotąd strony najwybitniejszych dzieł literackich i postaw pisarzy, ale również inspirująco ukazuje inne perspektywy, odkrywa nowe możliwości refleksji nad literaturą, jej miejscem w kulturze i (także) politycznym znaczeniem w życiu społeczeństw i narodowości.

Konkwista po rosyjsku

Cóż nowego można napisać o twórczości Puszkina, Gogola, Tołstoja, Dostojewskiego? Opracowania na temat owych gigantów literatury jak i całości dorobku literackiego Rosji zajmują niezliczoną ilość bibliotecznych półek. Iluż slawistów poświęciło lata badaniom rosyjskiej duszy przebijającej z kart dzieł mistrzów, relacji międzyludzkich i stosunków społecznych dziewiętnastowiecznej Rosji, poszukiwaniom odpowiedzi na wstrząsające pytania filozoficzne autora "Zbrodni i kary", etc.

Czy da się napisać rzeczywiście pionierską pracę rzucającą świeże spojrzenie na kwestie od lat omawiane i dyskutowane przez specjalistów? Owszem, książka Ewy Thompson najlepszym tego przykładem.

Nie lada sztuką jest jednak umiejętność nabrania dystansu w postrzeganiu owych literackich posągów, a poddanie ich rzetelnej krytyce - sporej odwagi. Autorka postanowiła podjąć się tego zadania i przeanalizować twórczość pisarzy w kontekście rosyjskich podbojów kolonialnych.

Daleki Wschód, Kaukaz, Syberia, Europa Środkowowschodnia - to tereny owych kolonialnych ambicji imperium. Zawłaszczanie tych ziem odbywało się według autorki nie tyko w sferze terytorialnej, politycznej i ekonomicznej, ale również literackiej. W wielu XIX- i XX-wiecznych utworach rosyjskich Ewa Thompson dostrzega kultywowanie i podsycanie dążeń imperialnych Rosji. Pokazuje sposoby, jakimi owi "trubadurzy" umniejszali bądź całkowicie zagłuszali głos narodów przez imperium podbitych, jak zawłaszczali sobie ich terytoria, i odmawiali im prawa do posiadania własnych indywidualnych historii zręcznie manipulując wyobrażeniem czytelników na temat ich kultur i mentalności.

Propaganda w literaturze, szczególnie rosyjskiej kojarzy nam się głównie z okresem sowieckim i epoką socrealizmu w sztuce. Ewa Thompson jest bodaj pierwszą badaczką dostrzegającą jakim zaangażowaniem w propagowanie idei mocarstwowości państwa rosyjskiego wykazali się wielcy mistrzowie pióra. A to jak gigantyczny wpływ na kształtowanie wyobraźni całych pokoleń mieli Puszkin bądź Tołstoj, nie ulega chyba wątpliwości.

Kto z nas współczesnych zna choćby pobieżnie dorobek literacki Gruzji, Armenii, Tadżykistanu, Kirgistanu, ludów Syberii czy Kaukazu, czy choćby tak bliskiej nam Ukrainy? I czy dlatego ich nie znamy, że są to narody upośledzone, pozbawione zdolności tworzenia? Ewa Thompson twierdzi, że znaczna część ich potencjału padła łupem najeźdźców - Imperium i jego trubadurów Książka jest doskonałym dziełem naukowym opartym na tekstach źródłowych, powołującym się na prace badaczy, opracowania historyczne, literackie, dane statystyczne. A przy tym nie brakuje jej pewnej dozy subiektywizmu stojącego zdecydowanie po stronie pozbawionych prawa głosu "tubylców". Owa odrobina emocjonalności i wyraźne przekonanie o wadze zagadnienia sprawiają, że książka, mimo swego naukowego charakteru nabiera życia i staje się fascynującą wyprawą w poszukiwaniu skrzętnie usuwanych przez moskiewskich konkwistadorów śladów odrębności podbitych kultur.

Anna Sukiennik
(czytelnia.onet.pl)